لشگركشى بر ضد بصره 1190 - 1189 ه ( 1776 - 1775 ) كريم خان از اهميت روزافزون بصره كه تجارت هندوستان را كه در بنادر خليج فارس استقرار يافته بود بسوى خود جلب نمود در حسادت و رشك افتاده و نيز در ارتش خود با عدم رضايت مواجه گرديد تصميم گرفت نيروئى به اين مركز تجارتى تركها روانه دارد و چون براى اين اقدام پى بهانه‌اى ميگشت از دولت عثمانى درخواست نمود كه سر والى بغداد را به مجازات مالياتى كه جرأت كرده بر زائرين ايرانى كربلا ببندد براى او بفرستد . البته تركها در مقابل ابا و امتناع نموده و در نتيجه ارتش ايران بسوى بصره به حركت درآمد و پس از سيزده ماه محاصره برادر نايب السلطنه صديق خان آنجا را گرفت ، نامبرده با شهرنشينان به عدالت و بخصوص با مهاجرين انگليسى برفاقت و صميميت رفتار نمود . تركها براى پس گرفتن بصره هيچگونه كوششى به عمل نياوردند ، ولى چند سال پس از مرگ كريم خان ايرانيان آنجا را تخليه نموده و بصره دوباره بدست تركها افتاد . زكى خان پس از مرگ وكيل در سال 1779 رقابت‌هاى شديد و جاه‌طلبىها بار ديگر مهارشان گسسته گرديد . نه‌تنها خانوادهء زند بر اثر كينه و عداوتهاى خانوادگى و قتل‌هاى زياد ضعيف شده بود بلكه منازعهء طولانى براى بدست آوردن قدرت بين آنها و قاجاريه دوباره تجديد شده و بالاخره به پيروزى قجرها خاتمه يافت و آنها تا زمان حاضر بر ايران سلطنت ميكنند « 1 » . كريم خان علاوه بر صديق خان فاتح بصره برادر ناتنى از طرف مادر بنام زكى خان هم داشت . اين شخص يك بار سر بطغيان برداشته و مورد عفو واقع شده بود . بعدا او را بفرماندهى يك سپاه تعيين نموده بدامغان كه حسينقلى خان قاجار « 2 » در آنجا شورش نموده بود فرستادند . زكى خان شورش را با منتهاى قساوت و بىرحمى و بربريت فرونشاند . زندانيان را دستور داد بچوب‌هائى بسته و آنانرا وارونه در زمين بنشانند . زكى خان

--> ( 1 ) - مقصود زمان تأليف كتاب است ( مترجم ) ( 2 ) - حسينقلى خان پدر فتحعلى شاه بود . ( مؤلف )